przy Oddziale PTTK Ziemi Gliwickiej

Klub Krajoznawstwa i Ochrony Przyrody

JARZĄB POSPOLITY - SORBUS AUCUPARIA (JARZĘBINA) RODZINA RÓŻOWATE

JARZĄB POSPOLITY - SORBUS AUCUPARIA (JARZĘBINA)
RODZINA RÓŻOWATE
Nazwa Sorbus wywodzi się z celtyckiego sor i oznacza gorzkie cierpkie owoce zaś
aucuparius w dosłownym tłumaczeniu oznacza jarzębinę łowiącą ptaki. Owoce są
pożywieniem ptaków (gil, drozd, jemiołuszka, jarząbek) oraz zwierząt leśnych (sarna,
borsuk). Dawniej ptasznicy używali jej owoców jako przynętę w swoich pułapkach.
Jarzębina jest jednym z żywicieli gąsienic motyla barczatki dębolistnej.
Choć jarząb obejmuje około 80 gatunków występujących na półkuli północnej, w Polsce
można spotkać z rosnących dziko zaledwie pięć.
Najbardziej znany jest jarząb pospolity występujący niemal w całej Europie z
wyjątkiem Grecji i Hiszpanii, w zachodniej Syberii i w Azji Mniejszej. Zachodzi aż za koło
podbiegunowe. U nas można go spotkać na nizinach i w górach, gdzie sięga bardzo wysoko
po krainę kosodrzewiny. Rośnie w lasach mieszanych i liściastych, a także w gajach
przydrożnych i w parkach.
Roślina wieloletnia, żyje 80-100 lat, według niektórych żródeł tylko do 60.
Najstarsza jarzębina w Polsce - Sorbus aucuparia L. rośnie w Lubiniu gm. Świnoujście,
woj. szczecińskie. Wiek drzewa oblicza się na 135 lat, obwód 183 cm, pierśnica 58 cm, a
wysokość drzewa 15 m.
Jarząb brekinia (brzęk) Sorbus torminalis, jest rzadkim ciepłolubnym drzewem
równin i pogórza. Jego zasięg obejmuje środkową oraz południową Europę a także północną
Afrykę, Azję Mniejszą i Kaukaz. Nie występuje na północy Europy i w Alpach. Wymaga
żyznych i wapiennych gleb. W Polsce rzadki, objęty ochroną ścisłą. Występuje głównie w
zachodniej i południowo- zachodniej części kraju. Najstarsza brekinia - Sorbus torminalis
Crantz rośnie w Lubatyniu – wieś w gminie Babiak, woj. konińskie. Liczy ona około 190
lat, ma obwód 205 cm, pierśnicę 65 cm, a wysokość 24 m.
Jarząb mączny (mąkinia) Sorbus aria, występuje u nas tylko w górach – w Tatrach i
Pieninach, głównie w reglu dolnym. Cenione drzewo ozdobne, częste w parkach. Sadzone
też w miastach przy ulicach, gdyż owłosione liście zatrzymują kurz i spaliny.
Jarząb szwedzki Sorbus intermedia, naturalny obszar występowania obejmuje tylko
tereny dookoła Bałtyku, południową Szwecję, Danię, południową Finlandię, kraje
nadbałtyckie i północną Polskę. W środkowej Europie często sadzony jako drzewo ozdobne.
W Polsce na stanowiskach naturalnych jest drzewem rzadkim i podlega ścisłej ochronie.
Najstarszy jarząb szwedzki - Sorbus intermedia Pers. rośnie w Salino - wieś, gm.
Gniewowo, woj. gdańskie. Liczy około 205 lat, na wysokości 0,5 m od ziemi ma obwód
440 cm i średnicę 140 cm, a wysokość zaledwie 9,5 m (wg Pacyniaka 1992).
Jarzębina jako roślina lecznicza. Surowiec zielarski stanowią owoce. Mają dużo
witaminy C, E, P, K, PP, nieco witaminy A, cukier- sorbozę, garbniki i pektyny.
Działanie: słabe moczopędne oraz korzystnie wpływające na błony śluzowe i pracę układu
pokarmowego. Jest stosowana przy nieżytach jelit, przewlekłych biegunkach, różnych
schorzeniach wątroby i pęcherzyka żółciowego. Zwykle jest stosowana w mieszankach z
innymi ziołami (wchodzi np. w skład Rektosanu, Sklerosanu)
Jarzębina w kuchni. Surowe owoce są niejadalne, nie tylko z powodu gorzkiego
smaku, ale również zawartości trującego składnika (kwas parasorbinowy). Natomiast po
przemrożeniu, lub po zanurzeniu na chwilę we wrzątku (tzw. blanszowanie) tracą trujące
właściwości i gorzki smak. Owoce są używane w postaci przetworów. Zawierają
dwukrotnie więcej karotenu niż marchew oraz alkaloid sorbinę, który nadaje im gorzki
smak. Wyrabia się z nich jarzębiak, soki, dżemy, marmoladę, syropy, mus. Po usmażeniu z
jabłkami stanowią doskonały dodatek do mięs. Dla celów przetwórstwa uprawiane są
odmiany o dużych i jadalnych owocach (np. var. edulis Dieck.)
Jako roślina ozdobna – często sadzona w parkach, alejach i ogrodach. Oprócz formy
typowej używa się w tym celu różnych odmian ozdobnych; dekoracyjne są zwłaszcza długo
utrzymujące się intensywnie pomarańczowoczerwone owoce.
W wierzeniach ludowych drzewo jarzębiny określane było jako siedlisko zła.
Wierzono też we wróżebną moc drzewa. Kiedy jarząb zaczynał jesienią zrzucać „czerwone
korale”, ludzie mogli się spodziewać wojny, epidemii lub klęski nieurodzaju. Jednocześnie
stałym elementem wieńców dożynkowych były gałązki jarzębiny po to, by zboże rodziło się
dorodne. Owoce jarzębiny miały także chronić przed nocnymi strachami. Wychodząc z
chaty nocą wkładano za pas lub do kieszeni kilka czerwonych korali jarzębiny.
Założyła czerwone korale -
któż tak w lesie wygląda wspaniale?
Może czeka, gdzie leśna polana,
na wiatr, z którym potańczy do rana?
(Wł. Ścisłowski)
Opracowała Aleksandra Koterbicka na podstawie:
JARZĄB POSPOLITY - artykuł dr Jadwigi Jurkjan w miesięczniku MODA NA ZDROWIE nr 12,
grudzień 2010.
DRZEWA – Mark Bachofer, Joachim Mayer. Wydawnictwo MULTICO
DRZEWA – Kieszonkowy Atlas, Allen Coombies.
WIKIPEDIA.